Hôm nay 'cháy ví' vì sống hết mình, ngày mai liệu có 'hết hồn'?

Lướt trang cá nhân của Minh Anh, bạn sẽ thấy hình ảnh một cô gái 24 tuổi điển hình ở Sài Gòn. Cuối tuần check-in ở một quán cà phê decor kiểu Hàn Quốc, tay cầm ly cold brew giá 85.000đ. Giữa tuần lại có ảnh "đập hộp" chiếc váy mới săn sale từ một local brand có tiếng. Vài tuần trước, cô vừa có chuyến "healing" ở Đà Lạt cùng hội bạn thân, những tấm ảnh hoàng hôn lãng mạn nhận về cả trăm lượt thích. Với mức lương 12 triệu/tháng cho vị trí nhân viên marketing, Minh Anh dường như đang có một cuộc sống trong mơ, một cuộc sống "hết mình" mà nhiều người ao ước.

Nhưng đằng sau những bức ảnh lung linh đó là một thực tại khác. Những ngày cuối tháng, bữa trưa của Minh Anh thường là mì gói ăn vội tại văn phòng. Chiếc váy hiệu kia được thanh toán bằng ví "mua trước trả sau", và cô vẫn chưa biết lấy đâu ra tiền để trả nợ tháng này. Chuyến đi Đà Lạt vui thật đấy, nhưng nó cũng "thổi bay" gần hết tháng lương của cô. Mỗi đêm trước khi ngủ, cảm giác bất an mơ hồ lại ùa về khi Minh Anh mở app ngân hàng và thấy tài khoản tiết kiệm vẫn là con số 0 tròn trĩnh. Cô đang sống, hay chỉ đang cố gắng trình diễn một cuộc sống?

Câu chuyện của Minh Anh có lẽ cũng là câu chuyện của rất nhiều bạn trẻ Gen Z chúng ta. Chúng ta được dạy phải sống trọn vẹn từng khoảnh khắc, phải "YOLO" (You Only Live Once). Nhưng phải chăng chúng ta đang dùng chính tiền của tương lai để mua lấy những niềm vui chóng vánh của hiện tại?

Đằng sau những tấm hình "sống ảo" là một chiếc ví đang kêu cứu

Cảm giác "cháy ví" cuối tháng không phải là một tai nạn, nó là kết quả của một chuỗi những quyết định nhỏ bị chi phối bởi những cái bẫy tâm lý vô hình. Để có một kế hoạch chi tiêu hợp lý, trước hết chúng ta cần nhận diện những "kẻ thù giấu mặt" này.

Khi "You Only Live Once" thành lá chắn cho mọi lần "chốt đơn"

"YOLO" vốn là một triết lý sống tích cực, khuyến khích chúng ta dũng cảm trải nghiệm và không bỏ lỡ những cơ hội quý giá. Nhưng trong văn hóa tiêu dùng hiện đại, nó đã bị biến tướng thành lời bào chữa hoàn hảo cho việc chi tiêu mất kiểm soát. Một buổi trà sữa chiều cùng đồng nghiệp? YOLO! Một đôi giày mới ra mắt? YOLO! Một chuyến du lịch ngẫu hứng? Chắc chắn là YOLO rồi!

Chúng ta tự thuyết phục bản thân rằng những khoản chi này là "đầu tư cho trải nghiệm", là "tự thưởng cho bản thân sau những ngày làm việc vất vả". Niềm vui ngắn hạn khi được sở hữu một món đồ mới hay có một tấm ảnh đẹp che mờ đi nỗi lo lắng dài hạn về một tương lai tài chính bấp bênh. Cái bẫy của lối sống yolo thiếu kiểm soát chính là nó khiến chúng ta cảm thấy mình đang sống rất "chất", trong khi thực tế lại đang tự đào hố chôn đi sự tự do của mình trong tương lai.

Những "kẻ thù" vô hình điều khiển thói quen chi tiêu của bạn

Não bộ của chúng ta luôn có những "đường tắt" trong suy nghĩ để đưa ra quyết định nhanh hơn, nhưng chính những đường tắt này lại đẩy chúng ta vào rắc rối tài chính. Hai trong số những "kẻ thù" lớn nhất của Gen Z là:

• Thiên kiến hiện tại (Present Bias): Đây là khuynh hướng tâm lý khiến chúng ta đề cao quá mức những phần thưởng tức thời và xem nhẹ những lợi ích trong tương lai xa. Một bữa ăn sang chảnh 500.000đ tối nay mang lại cảm giác thỏa mãn ngay lập tức, rõ ràng và hấp dẫn hơn nhiều so với việc để 500.000đ đó vào quỹ hưu trí mà phải 30 năm nữa mới được dùng. Não bộ ưu tiên "niềm vui hôm nay" hơn là "sự an toàn ngày mai". Hiểu được điều này giúp bạn nhận ra rằng việc liên tục chiều chuộng bản thân ở hiện tại không phải là bạn "yêu bản thân", mà chỉ đơn giản là bạn đang bị một hiệu ứng tâm lý điều khiển.
• Nỗi sợ bị bỏ lỡ (FOMO - Fear of Missing Out): Khi tất cả bạn bè đều khoe ảnh đi concert của thần tượng, check-in ở một resort mới nổi, hay sở hữu một món đồ công nghệ đang "hot", một cảm giác bồn chồn, lo lắng rằng mình đang bị tụt hậu, bị bỏ lại phía sau sẽ xuất hiện. Nỗi sợ này, hay còn gọi là áp lực đồng trang lứa, là một động lực mua sắm cực kỳ mạnh mẽ. Chúng ta chi tiền không phải vì thực sự cần món đồ đó, mà vì sợ không thuộc về đám đông, sợ mình trở nên "lỗi thời".

Cuộn, lướt, và "thêm vào giỏ hàng": Cỗ máy khuếch đại ham muốn

Mạng xã hội và các sàn thương mại điện tử đã tạo ra một hệ sinh thái hoàn hảo để kích hoạt cả Thiên kiến hiện tại và FOMO. Mỗi lần bạn lướt Instagram hay TikTok, bạn bị "tấn công" bởi hàng trăm hình ảnh về một cuộc sống hoàn hảo, những chuyến đi sang trọng, những món đồ thời thượng. Các thuật toán thông minh nhanh chóng nhận diện sở thích của bạn và hiển thị quảng cáo được cá nhân hóa đến mức bạn cảm thấy "vũ trụ đang ra dấu" cho mình phải mua món đồ đó.

Chỉ với vài cú chạm, từ việc "nhìn thấy" đến việc "thêm vào giỏ hàng" và "thanh toán" chỉ diễn ra trong vài giây. Các tính năng như "Mua trước trả sau" (BNPL) càng làm rào cản chi tiêu gần như biến mất. Bạn có thể sở hữu món đồ ngay lập tức mà không cần trả tiền ngay, điều này đánh thẳng vào "Thiên kiến hiện tại". Cỗ máy này vận hành 24/7, khiến việc duy trì một kế hoạch quản lý tài chính cá nhân trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Gặp gỡ người quan trọng nhất bạn đang vô tình lãng quên

Giữa những áp lực phải sống cho hiện tại, có một người mà chúng ta thường xuyên bỏ quên. Đó không phải ai xa lạ, mà chính là "bạn của 5 năm, 10 năm, hay 20 năm nữa". Việc bắt đầu tiết kiệm và lập kế hoạch không phải là một sự hy sinh khổ hạnh, mà là hành động chăm sóc đầu tiên và thiết thực nhất dành cho con người quan trọng này.

Phiên bản 5 năm nữa của bạn đang sống thế nào?

Hãy tạm dừng lại một chút và thử hình dung. Bạn của tuổi 30, họ đang ở đâu? Họ có đang tự tin theo đuổi công việc mình đam mê, hay vẫn đang mắc kẹt trong một công việc không thích chỉ vì áp lực cơm áo gạo tiền? Họ có thể tự chủ đăng ký một khóa học nâng cao kỹ năng, hay phải ngậm ngùi bỏ lỡ vì không có tiền? Họ có thể bình tĩnh đối mặt với một sự cố sức khỏe bất ngờ, hay sẽ hoảng loạn vì không có một quỹ dự phòng nào?

"Bạn của tương lai" không phải là một người xa lạ. Họ là kết quả trực tiếp của những quyết định bạn đưa ra ngày hôm nay. Mỗi đồng bạn tiêu cho một niềm vui chóng vánh là một đồng bạn lấy đi từ sự tự do và an toàn của họ. Ngược lại, mỗi đồng bạn tiết kiệm hôm nay là một viên gạch bạn đang xây nên nền móng vững chắc cho cuộc sống của chính mình sau này.

Từ "ước mơ đi châu Âu" đến kế hoạch 2 triệu mỗi tháng

Ai cũng có những ước mơ lớn: mua nhà, du lịch vòng quanh thế giới, khởi nghiệp. Nhưng khi những ước mơ đó chỉ tồn tại trong suy nghĩ, chúng sẽ mãi là "giấc mơ". Sức mạnh của việc lập kế hoạch tương lai là biến những điều trừu tượng thành những con số cụ thể.

Bạn mơ về một chuyến đi châu Âu trị giá 60 triệu trong vòng 2.5 năm tới? Phép toán rất đơn giản: 60.000.000 / 30 tháng = 2.000.000đ/tháng. Con số 2 triệu/tháng nghe thực tế và dễ thực hiện hơn nhiều so với con số 60 triệu khổng lồ. Bằng cách chia nhỏ mục tiêu, bạn sẽ thấy con đường đến với ước mơ không còn xa vời nữa. Nó không còn là "một ngày nào đó", mà là "bắt đầu từ 2 triệu của tháng lương này".

Tiết kiệm không phải là hy sinh, mà là một món quà cho tương lai

Hãy thay đổi góc nhìn của bạn về việc tiết kiệm. Đó không phải là "nhịn ăn nhịn mặc", không phải là tước đi niềm vui của bản thân. Hãy coi đó là hành động "gửi quà" cho phiên bản tương lai của chính bạn.

Khi bạn chuyển 1 triệu đồng vào tài khoản tiết kiệm, hãy tưởng tượng rằng bạn đang gửi cho "Bạn của 5 năm nữa" một món quà. Món quà đó có thể là một phần chi phí cho tuần trăng mật, một khoản vốn nhỏ để bắt đầu dự án kinh doanh tay trái, hay đơn giản là sự an tâm khi biết rằng mình có một khoản dự phòng. Khi nhìn nhận việc tiết kiệm như một hành động yêu thương và chăm sóc cho chính mình, bạn sẽ có nhiều động lực để thực hiện nó một cách kiên trì và vui vẻ.

Hành trình Minh Anh "trả lại tự do" cho chính mình trong tương lai

Bước ngoặt của Minh Anh đến vào một buổi chiều thứ Ba. Cô lướt thấy thông tin về một khóa học "Digital Marketing Advanced" rất hay, có thể giúp cô thăng tiến trong công việc. Học phí là 8 triệu, có ưu đãi đóng sớm chỉ còn 6 triệu. Minh Anh rất muốn học, nhưng khi kiểm tra tài khoản, cô chỉ còn chưa tới 2 triệu để sống nốt nửa tháng còn lại. Cơ hội vụt qua ngay trước mắt chỉ vì cô không có một quỹ dự phòng nào.

Cảm giác bất lực và tiếc nuối hôm đó đã trở thành một cú hích mạnh mẽ. Minh Anh nhận ra rằng, sự hào nhoáng trên mạng xã hội không mang lại cho cô sự tự do, mà chính những con số trong tài khoản tiết kiệm mới làm được điều đó. Cô quyết định phải thay đổi.

Cô không bắt đầu bằng những mục tiêu to tát. Hành động đầu tiên của cô cực kỳ nhỏ: ngay sau khi nhận lương tháng tiếp theo, cô mở app ngân hàng và đặt lệnh chuyển tự động 500.000đ sang một tài khoản tiết kiệm online mà cô đặt tên là "Quỹ Tự do". Chỉ 500.000đ, chưa đến 5% lương của cô, nhưng đó là bước đi quan trọng nhất.

Tiếp theo, cô xóa bớt 3 trong 5 ứng dụng mua sắm trên điện thoại. Cô đặt ra một quy tắc mới cho bản thân: với bất kỳ món đồ nào trên 1 triệu đồng, cô phải cho nó vào giỏ hàng và chờ 24 giờ. Sau 24 giờ, nếu vẫn còn muốn mua, cô mới cân nhắc. Minh Anh ngạc nhiên khi nhận ra 90% những món đồ đó cô không còn thấy hứng thú sau một ngày suy nghĩ. Hóa ra đó chỉ là những ham muốn nhất thời.

Ba tháng trôi qua, tài khoản "Quỹ Tự do" của cô đã có 1.500.000đ, cộng thêm một vài khoản cô bỏ vào thêm khi cắt giảm được các chi tiêu không cần thiết. Con số này không lớn, nhưng cảm giác mà nó mang lại thì vô giá. Đó là cảm giác tự chủ. Minh Anh không còn hoảng sợ mỗi khi cuối tháng, cô cảm thấy nhẹ nhõm và tự tin hơn. Cô biết rằng mình đang dần dần kiểm soát được cuộc sống của mình, thay vì bị nó cuốn đi. Đó mới chính là tự do tài chính thực sự.

Bắt đầu xây dựng "bức tường thành tài chính" ngay hôm nay

Câu chuyện của Minh Anh cho thấy việc thay đổi không cần những hành động vĩ đại. Bạn chỉ cần bắt đầu với những bước đi nhỏ, kiên định và thông minh. Dưới đây là 3 bước đầu tiên bạn có thể áp dụng ngay lập tức.

Tạo kỷ luật tự động: "Trả cho mình trước" ngay ngày nhận lương

Đây là nguyên tắc vàng trong quản lý tài chính cá nhân. Thay vì chờ đến cuối tháng còn bao nhiêu thì tiết kiệm bấy nhiêu (và thường là không còn đồng nào), hãy làm ngược lại. Ngay khi "ting ting" báo lương về, hãy coi "Bạn của tương lai" là một "chủ nợ" quan trọng nhất và thực hiện chuyển khoản cho họ đầu tiên.

Hãy thiết lập một lệnh chuyển tiền tự động từ tài khoản nhận lương sang một tài khoản tiết kiệm riêng biệt. Bắt đầu với một con số nhỏ bạn cảm thấy thoải mái, có thể là 5% hoặc 10% thu nhập (ví dụ lương 10 triệu thì chuyển 1 triệu). Việc tự động hóa này sẽ loại bỏ yếu tố cảm xúc và sự trì hoãn ra khỏi quyết định tiết kiệm. "Out of sight, out of mind" - khi bạn không thấy số tiền đó trong tài khoản chi tiêu, bạn sẽ tự điều chỉnh các khoản chi khác cho phù hợp.

Quy tắc 50/30/20: Bản đồ chi tiêu linh hoạt cho người mới

Nếu bạn cảm thấy bối rối không biết nên phân bổ tiền bạc ra sao, quy tắc 50/30/20 là một gợi ý tuyệt vời để bắt đầu. Nó chia thu nhập sau thuế của bạn thành 3 phần:

• 50% cho Nhu cầu thiết yếu (Needs): Tiền thuê nhà, đi lại, ăn uống, hóa đơn điện nước. Đây là những khoản bắt buộc phải chi để duy trì cuộc sống.
• 30% cho Mong muốn (Wants): Cà phê với bạn bè, mua sắm quần áo, du lịch, xem phim. Đây là những khoản chi giúp cuộc sống của bạn vui vẻ hơn.
• 20% cho Mục tiêu tài chính (Savings & Debt Repayments): Đây chính là phần bạn "trả cho mình trước", dùng để tiết kiệm, đầu tư hoặc trả các khoản nợ xấu.

Quan trọng nhất, hãy coi đây là một khung tham khảo linh hoạt. Nếu tiền nhà của bạn đã chiếm 40% thu nhập, bạn có thể phải giảm phần "Mong muốn" xuống. Nếu bạn đang có mục tiêu tiết kiệm lớn, bạn có thể tăng phần "Mục tiêu tài chính" lên và cắt giảm các phần khác. Điều cốt lõi là bạn có một cái nhìn tổng quan về dòng tiền của mình và đưa ra quyết định chi tiêu một cách có chủ đích.

Tìm một "đồng minh" để không phải chiến đấu một mình

Thay đổi thói quen một mình rất khó. Hãy chia sẻ kế hoạch và mục tiêu tài chính của bạn với một người bạn thân mà bạn tin tưởng. Đó có thể là một người cũng đang muốn cải thiện tình hình tài chính giống bạn. Hai bạn có thể cùng nhau kiểm tra tiến độ, động viên nhau khi một trong hai nản lòng, và nhắc nhở nhau trước những quyết định chi tiêu bốc đồng.

Khi bạn định "chốt đơn" một món đồ đắt tiền, hãy nhắn tin cho người bạn đó. Đôi khi, chỉ một câu hỏi đơn giản từ họ như "Cậu có thực sự cần nó không?" hay "Nó có giúp cậu tiến gần hơn tới mục tiêu đi châu Âu không?" cũng đủ để bạn dừng lại và suy nghĩ thấu đáo hơn. Có một người đồng hành sẽ biến hành trình này bớt cô đơn và trở nên dễ dàng hơn rất nhiều.

Tận hưởng những trải nghiệm của tuổi trẻ và chuẩn bị cho một tương lai vững chắc không hề mâu thuẫn với nhau. Chúng là hai mặt của cùng một đồng tiền, gọi là "cuộc sống". Bạn hoàn toàn có thể vừa "sống hết mình" cho hiện tại, vừa kiến tạo một tương lai mà ở đó bạn có nhiều sự lựa chọn và tự do hơn.

"Bạn của tương lai" xứng đáng nhận được sự quan tâm và chăm sóc ngay từ hôm nay. Đừng chờ đợi một thời điểm hoàn hảo, bởi nó không bao giờ đến. Hãy bắt đầu bằng hành động nhỏ nhất, vì sự tự chủ tài chính là một hành trình dài, không phải là một đích đến chớp nhoáng.

Ngay sau khi đọc bài viết này, hãy mở app ngân hàng và đặt lệnh chuyển tự động 10% thu nhập của bạn vào một tài khoản riêng. Đó là món quà đầu tiên bạn gửi cho tương lai của mình.